Aktualności · Usługa obróbki metalu

Chropowatość powierzchni Ra i Rz — tabela, klasy i oznaczenia na rysunku

Chropowatość powierzchni w praktyce: parametry Ra i Rz, tabela klas N1–N12, chropowatość po toczeniu, frezowaniu i szlifowaniu oraz oznaczenia na rysunku technicznym.

OpublikowanoAktualizacjaCzytanieok. 8 min

Czytaj wpisBezpłatna wycena

Obróbka CNC metalowego detalu w strudze chłodziwa na centrum frezarskim

Obróbka CNC detalu z chłodzeniem, wióry na stole

Spis treści 8
  1. 01Czym jest chropowatość powierzchni
  2. 02Parametry chropowatości — Ra, Rz i pozostałe
  3. 03Tabela chropowatości Ra — klasy N1–N12
  4. 04Jaką chropowatość daje obróbka — tabela procesów
  5. 05Oznaczanie chropowatości na rysunku technicznym
  6. 06Pomiar chropowatości — jak się ją sprawdza
  7. 07Jak dobrać chropowatość na rysunku — wartości z praktyki
  8. 08Najczęstsze pytania o chropowatość powierzchni

Chropowatość powierzchni to drobne nierówności, które zostawia na metalu obróbka — ślady noża tokarskiego, frezu, ściernicy czy lasera. Najczęściej opisuje się ją parametrem Ra (średnie arytmetyczne odchylenie profilu) w mikrometrach: Ra 3,2 to typowa powierzchnia po dokładnym toczeniu lub frezowaniu, Ra 0,8 — po szlifowaniu, a Ra poniżej 0,2 — po polerowaniu. W tym przewodniku wyjaśniamy różnicę między Ra i Rz, pokazujemy tabelę klas chropowatości N1–N12, wartości uzyskiwane w poszczególnych procesach oraz sposób zapisu na rysunku technicznym według ISO 1302 i nowszej ISO 21920.

Najważniejsze w skrócie

  • Ra to średnia wartość nierówności, Rz — średnia wysokość największych wzniesień i wgłębień; orientacyjnie Rz ≈ 4–7 × Ra.
  • Mniejsza liczba oznacza gładszą powierzchnię: Ra 0,8 jest gładsza niż Ra 1,6.
  • Klasy chropowatości N według ISO 1302: N7 = Ra 1,6 µm, N8 = Ra 3,2 µm, N9 = Ra 6,3 µm.
  • Każdy krok w dół skali chropowatości to zwykle dodatkowa operacja — określaj ją tylko dla powierzchni funkcyjnych.

Czym jest chropowatość powierzchni

Rzeczywista powierzchnia obrobionego detalu nigdy nie jest idealnie gładka. Struktura geometryczna powierzchni składa się z trzech składowych o różnej „długości fali”: odchyłek kształtu (np. wygięcia płyty), falistości (np. śladów drgań obrabiarki) i chropowatości — najdrobniejszych nierówności o małym odstępie, wynikających bezpośrednio z procesu obróbki. Profil chropowatości (profil R) wydziela się z profilu zmierzonego filtrem o długości granicznej λc, który odcina falistość.

Chropowatość wpływa na tarcie i zużycie, szczelność połączeń, wytrzymałość zmęczeniową, przyczepność powłok, odporność na korozję i łatwość mycia. Dlatego w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym jest równie ważna jak wymiar.

Parametry chropowatości — Ra, Rz i pozostałe

Ra — średnie arytmetyczne odchylenie profilu

Ra to średnia arytmetyczna bezwzględnych odległości punktów profilu od linii średniej w obrębie odcinka elementarnego. Parametr jest stabilny i łatwy do porównań, dlatego dominuje na rysunkach w Europie. Ma jednak słabość: dwie zupełnie różne powierzchnie — z pojedynczymi głębokimi rysami albo z równomiernym, płytkim ząbkowaniem — mogą mieć to samo Ra.

Rz — największa wysokość profilu

Rz to suma wysokości najwyższego wzniesienia i głębokości najniższego wgłębienia w odcinku elementarnym, uśredniona zwykle z pięciu kolejnych odcinków. Lepiej niż Ra wychwytuje pojedyncze rysy i ostre wierzchołki, dlatego stosuje się go do powierzchni uszczelniających i ślizgowych. Uwaga na stare rysunki: dawne Rz liczone „z dziesięciu punktów” (ISO 4287-1:1984) daje inne wartości niż dzisiejsze Rz.

Inne parametry chropowatości: Rt, Rq, Rsm i Rmr

ParametrCo opisujeKiedy się go stosuje
Rtcałkowita wysokość profilu na całym odcinku pomiarowymgdy nawet pojedyncza rysa jest niedopuszczalna
Rqśrednia kwadratowa odchyleń profilu (dla rozkładu normalnego ok. 1,25 × Ra)optyka, analizy statystyczne
Rsmśrednia szerokość elementów profilu, czyli odstęp nierównościpowierzchnie pod powłoki i lakiery
Rmr(c)udział materiałowy na zadanej głębokości profilupowierzchnie ślizgowe, tuleje, uszczelnienia

Jak przeliczyć Rz na Ra

Dokładnego przelicznika nie ma, bo zależy on od kształtu profilu. W praktyce warsztatowej dla powierzchni obrabianych skrawaniem przyjmuje się Rz ≈ 4–7 × Ra. Jeśli rysunek podaje Rz, a dostawca mierzy Ra (lub odwrotnie), parametr odbiorczy trzeba uzgodnić przed produkcją — przelicznik z tabeli nie zastąpi pomiaru.

Tabela chropowatości Ra — klasy N1–N12

Norma ISO 1302 w wydaniu z 1992 roku wprowadziła klasy chropowatości oznaczane literą N. Dziś na rysunkach podaje się wartość Ra wprost, ale klasy N wciąż spotyka się w starszej dokumentacji i w tabelach narzędziowych.

KlasaRa [µm]Rz orientacyjnie [µm]Przykładowa powierzchnia
N1250200zgrubne cięcie, odlew piaskowy
N1125100zgrubne toczenie i frezowanie
N1012,550cięcie piłą, toczenie zgrubne
N96,325toczenie i frezowanie średnio dokładne
N83,212,5dokładne toczenie i frezowanie
N71,66,3toczenie i frezowanie wykańczające
N60,84szlifowanie, toczenie precyzyjne
N50,42szlifowanie dokładne
N40,21szlifowanie bardzo dokładne, docieranie
N30,10,5docieranie, polerowanie
N20,050,25polerowanie, dogładzanie
N10,0250,1polerowanie lustrzane, superfinish

Klasy chropowatości według dawnej normy PN-87/M-04251

W polskiej dokumentacji sprzed lat chropowatość zapisywano klasami od 1 do 14. Norma została wycofana, ale przy odtwarzaniu części ze starych rysunków warto znać odpowiedniki: klasa 1 to Ra powyżej 40 do 80 µm, a każda kolejna klasa w przybliżeniu połowi górną granicę — aż do klasy 14, czyli Ra do 0,01 µm.

KlasaRa [µm] — powyżejRa [µm] — do
14080
22040
31020
4510
52,55
61,252,5
70,631,25
80,320,63
90,160,32
100,080,16
110,040,08
120,020,04
130,010,02
14—0,01

Jaką chropowatość daje obróbka — tabela procesów

Zakresy orientacyjne dla stali i aluminium. Wynik zależy od narzędzia, posuwu, sztywności mocowania i materiału — dolne granice osiąga się tylko przy starannie dobranych parametrach.

ProcesTypowa chropowatość Ra [µm]Uwagi
Cięcie laserem — krawędźocena parametrem Rz5 wg ISO 9013zależy od grubości, materiału i gazu tnącego
Cięcie piłą taśmową6,3–25powierzchnie przylgowe zwykle się dofrezowuje
Toczenie zgrubne6,3–25duży posuw, wysoka wydajność
Toczenie wykańczające0,8–3,2mały posuw, płytka z większym promieniem naroża
Frezowanie zgrubne6,3–12,5widoczne ślady zębów freza
Frezowanie wykańczające1,6–3,2 (do 0,8)stabilne mocowanie, ostre narzędzie
Rozwiercanie0,8–3,2otwory pasowane
Szlifowanie0,2–1,6czopy, powierzchnie pasowane i uszczelniające
Polerowanie mechaniczne0,05–0,4„lustro” zwykle poniżej 0,1
Elektropolerowanieobniża Ra wyjściowestal nierdzewna — także Ra ≤ 0,8 dla wymagań higienicznych

Chropowatość po toczeniu — wartość teoretyczna z posuwu

Przy toczeniu wykańczającym teoretyczną wysokość nierówności wyznacza posuw f i promień naroża płytki rε: Rt ≈ f² / (8 × rε). Przykład: posuw 0,1 mm/obr i promień 0,4 mm dają Rt ≈ 3,1 µm, czyli Ra rzędu 0,8 µm. Dwukrotne zmniejszenie posuwu obniża nierówności czterokrotnie — kosztem dwukrotnie dłuższego toczenia.

Chropowatość po frezowaniu

Przy frezowaniu na chropowatość wpływają posuw na ząb, bicie narzędzia i drgania. Frez czołowy zostawia charakterystyczny wzór łuków, frez walcowy — ślady w kierunku posuwu. Powierzchnie o Ra poniżej 0,8 µm uzyskuje się zwykle dopiero szlifowaniem lub polerowaniem.

Oznaczanie chropowatości na rysunku technicznym

Wymagania dotyczące chropowatości zapisuje się symbolem graficznym z normy ISO 1302, którą zastępuje obecnie ISO 21920-1. Symbol ma postać „ptaszka” — dwóch ramion pod kątem 60° — uzupełnionego o parametr i wartość.

Symbole chropowatości i ich znaczenie

SymbolZnaczenie
symbol podstawowy (same ramiona)dowolna metoda wykonania powierzchni
symbol z poziomą kreską zamykającą trójkątwymagana obróbka z usunięciem materiału — skrawanie, szlifowanie
symbol z kółkiem wpisanym w ramionausuwanie materiału niedozwolone — powierzchnia w stanie dostawy lub po wcześniejszej operacji
symbol z poziomą linią na dłuższym ramieniumiejsce na wymagania: parametr, wartość, proces i kierunek nierówności

Jak zapisać wartość chropowatości

  • Ra 1,6 — górna wartość graniczna; domyślnie obowiązuje reguła 16%, czyli do 16% zmierzonych wartości może ją przekroczyć.
  • Ra max 0,8 — reguła maksimum: żadna zmierzona wartość nie może przekroczyć 0,8 µm.
  • U Ra 3,2 i L Ra 0,8 — dwie granice, górna i dolna, np. dla powierzchni pod klejenie lub powłokę.
  • toczyć, szlifować — wymagany proces wpisany nad poziomą linią symbolu.
  • =, ⊥, X, M, C, R, P — kierunek śladów obróbki: równoległy, prostopadły, skrzyżowany, wielokierunkowy, kołowy, promieniowy, bezkierunkowy.

Chropowatość ogólna dla całego detalu

Jeśli większość powierzchni ma tę samą chropowatość, wpisuje się ją raz, przy tabliczce rysunkowej, a obok w nawiasie umieszcza symbol podstawowy. Oznacza to, że wszystkie powierzchnie bez osobnego oznaczenia mają podaną chropowatość, a te z oznaczeniem — własną wartość.

Stare oznaczenia na rysunkach

Na starszych rysunkach spotyka się trójkąciki z normy DIN 3141 albo klasy N i klasy z PN-87/M-04251. Przed wyceną warto przepisać je na wartości Ra — uniknie się nieporozumień przy odbiorze.

Pomiar chropowatości — jak się ją sprawdza

Chropowatość mierzy się profilometrem stykowym: igła diamentowa o promieniu kilku mikrometrów przesuwa się po powierzchni, a urządzenie rejestruje profil i wylicza parametry. Długość odcinka elementarnego λc dobiera się do spodziewanej chropowatości, a odcinek pomiarowy obejmuje zwykle pięć odcinków elementarnych.

Ra [µm]Odcinek elementarny λc [mm]Odcinek pomiarowy [mm]
powyżej 0,006 do 0,020,080,4
powyżej 0,02 do 0,10,251,25
powyżej 0,1 do 20,84
powyżej 2 do 102,512,5
powyżej 10 do 80840

Do szybkiej kontroli warsztatowej stosuje się wzorce chropowatości — płytki z powierzchniami o znanym Ra, porównywane wzrokowo i dotykiem z detalem. Metody bezstykowe (optyczne: konfokalne i interferometryczne) mierzą powierzchnie miękkie i bardzo gładkie bez ryzyka ich zarysowania.

Chropowatość to inna wielkość niż wymiar i kształt: maszyna współrzędnościowa i skaner 3D sprawdzają geometrię detalu, a nie mikronierówności. Jak kontrolujemy wymiary i kształt gotowych części, opisujemy na stronie pomiarów wyrobów gotowych.

Jak dobrać chropowatość na rysunku — wartości z praktyki

Powierzchnia lub funkcjaTypowe Ra [µm]
Powierzchnie swobodne, niepracujące6,3–12,5
Powierzchnie przylgowe pod uszczelkę płaską1,6–3,2
Czopy i otwory pasowane, np. H7/g60,8–1,6
Czop pod łożysko toczne0,4–1,6 (zależnie od wielkości i klasy łożyska)
Wał pod uszczelniacz promieniowy0,2–0,8
Prowadnice i powierzchnie ślizgowe0,2–0,8
Powierzchnie higieniczne w kontakcie z żywnością≤ 0,8

Zasada praktyczna: niską chropowatość podawaj tylko tam, gdzie wymaga tego funkcja. Zmiana z Ra 3,2 na Ra 0,8 zwykle oznacza dodatkową operację — szlifowanie albo toczenie wykańczające innym narzędziem — i wyraźnie podnosi cenę detalu.

W ADJATECH frezujemy na centrach 3- i 5-osiowych, toczymy na automatach CNC od 2 mm średnicy, a powierzchnie szlifujemy, polerujemy i elektropolerujemy na miejscu. Dlatego wymagania co do chropowatości ustalamy z technologiem już przy wycenie — zobacz frezowanie CNC, toczenie CNC oraz szlifowanie i polerowanie. Różnice między szlifowaniem a polerowaniem opisujemy w artykule o szlifowaniu i polerowaniu metali.

Najczęstsze pytania o chropowatość powierzchni

Co oznacza Ra 3,2?

Średnie odchylenie profilu od linii średniej wynosi 3,2 µm. To typowa powierzchnia po dokładnym toczeniu lub frezowaniu — ślady narzędzia są widoczne gołym okiem, ale powierzchnia jest równa.

Która powierzchnia jest gładsza: Ra 0,8 czy Ra 1,6?

Ra 0,8. Im mniejsza wartość parametru, tym mniejsze nierówności.

Czy chropowatość wpływa na odporność na korozję?

Tak. Gładka powierzchnia ma mniej zagłębień, w których zatrzymują się wilgoć i zanieczyszczenia. Dlatego stal nierdzewną dla przemysłu spożywczego wykańcza się do Ra ≤ 0,8 µm, często przez elektropolerowanie.

Jaką chropowatość ma krawędź po cięciu laserem?

Krawędź po cięciu termicznym ocenia się parametrem Rz5 według ISO 9013, w zakresach zależnych od grubości materiału. Szczegóły opisujemy w artykule o normach jakości cięcia laserowego.

Czy można zamówić detal z chropowatością Ra 0,4?

Tak — takie wartości uzyskuje się szlifowaniem lub polerowaniem. Wpisz wymaganie przy konkretnej powierzchni na rysunku, a dobierzemy proces i sposób kontroli.

Normy i źródła: PN-EN ISO 21920-1, -2 i -3 (struktura geometryczna powierzchni — zastępują ISO 1302, ISO 4287 i ISO 4288), PN-EN ISO 1302:2004 (oznaczanie struktury powierzchni w dokumentacji), ISO 1302:1992 (klasy N), PN-87/M-04251 (wycofana; klasy 1–14), PN-EN ISO 9013 (jakość powierzchni ciętych termicznie), DIN 3141 (wycofana).

Twój projekt

Masz detal do wycięcia lub obróbki?

Prześlij rysunek (DXF, DWG, PDF) albo zdjęcie przez formularz bezpłatnej wyceny — odeślemy cenę i termin. Biuro odbiera telefony Pn–Pt, 8:30–16:30.

Bezpłatna wycenaZobacz ofertę