Aktualności · Usługa obróbki metalu

Tolerancje i pasowania ISO 286 — tabela pasowań H7 i kalkulator

Kalkulator pasowań ISO 286, tabele tolerancji IT i odchyłek H7, g6, k6, m6, n6, p6 do 500 mm, rodzaje pasowań z przykładami i zasady zapisu tolerancji na rysunku.

OpublikowanoCzytanieok. 9 min

Czytaj wpisBezpłatna wycena

Toczenie wałka na tokarce CNC – grafika banera

Baner: toczenie i mikrotoczenie

Spis treści 9
  1. 01Kalkulator pasowań ISO 286
  2. 02Tolerancja wymiaru — podstawowe pojęcia
  3. 03Rodzaje pasowań — luźne, mieszane i ciasne
  4. 04Tabela pasowań — odchyłki otworu H7 i wałków [µm]
  5. 05Tolerancja otworu — tabela H6, H7, H8, H9 i H11
  6. 06Jak dobrać pasowanie — przykłady z praktyki
  7. 07Tolerancja a technologia i koszt obróbki
  8. 08Jak zapisać tolerancję i pasowanie na rysunku
  9. 09Najczęstsze pytania o tolerancje i pasowania

Tolerancje i pasowania określają, z jaką dokładnością musi być wykonany wymiar i jak będą współpracować otwór z wałkiem. Tolerancja to dopuszczalny zakres wymiaru, a pasowanie — charakter połączenia otworu i wałka o tym samym wymiarze nominalnym. Zapis Ø20 H7/g6 oznacza otwór 20,000–20,021 mm i wałek 19,980–19,993 mm, czyli pasowanie luźne z luzem od 7 do 41 µm. Poniżej znajdziesz kalkulator pasowań, tabele odchyłek według ISO 286 dla wymiarów do 500 mm, rodzaje pasowań z przykładami oraz wskazówki, jak zapisać tolerancję na rysunku, żeby detal toczony lub frezowany pasował za pierwszym razem.

Najważniejsze w skrócie

  • Klasa tolerancji to litera (położenie pola) i liczba (stopień IT), np. H7 lub g6.
  • H oznacza otwór z odchyłką dolną równą zeru, h — wałek z odchyłką górną równą zeru.
  • Pasowania luźne: H7/g6, H7/f7; mieszane: H7/k6, H7/m6; ciasne: H7/p6, H7/s6.
  • Ø20 H7 = 0/+21 µm, Ø50 H7 = 0/+25 µm, Ø100 H7 = 0/+35 µm.
  • IT6–IT7 to typowa dokładność toczenia i frezowania wykańczającego; IT5 i węższe wymagają szlifowania.

Kalkulator pasowań ISO 286

Wpisz wymiar nominalny od 1 do 500 mm i wybierz klasy tolerancji otworu i wałka. Kalkulator pokaże odchyłki, wymiary graniczne, rodzaj pasowania oraz luz lub wcisk.

Kalkulator pasowań ISO 286

Otwór — odchyłki [µm]+21 / 020,000 – 20,021 mm

Wałek — odchyłki [µm]−7 / −2019,980 – 19,993 mm

Rodzaj pasowaniapasowanie luźne

Luz maksymalny41 µm

Luz minimalny7 µm

Odchyłki według ISO 286-2 dla wymiarów do 500 mm. Wynik nie uwzględnia odchyłek kształtu ani temperatury — przy pasowaniach ciasnych sprawdź też wytrzymałość piasty.

Dane w kalkulatorze i tabelach pochodzą z ISO 286-2 dla przedziałów wymiarowych do 500 mm. Wymiar leżący na granicy przedziałów należy do przedziału niższego — np. 30 mm do przedziału „powyżej 18 do 30”.

Tolerancja wymiaru — podstawowe pojęcia

  • Wymiar nominalny — wymiar z rysunku, względem którego określa się odchyłki, np. Ø20.
  • Odchyłka górna i dolna — różnica między wymiarem granicznym a nominalnym. Dla otworów oznacza się je ES i EI, dla wałków es i ei.
  • Tolerancja — różnica między wymiarem górnym a dolnym (ES − EI lub es − ei), zawsze dodatnia.
  • Pole tolerancji — przedział, w którym musi zmieścić się wymiar rzeczywisty.
  • Klasa tolerancji — połączenie litery określającej położenie pola i liczby określającej stopień dokładności, np. H7.

Stopnie tolerancji IT — tabela [µm]

Szerokość pola tolerancji zależy od stopnia IT i od wymiaru: im większy wymiar, tym trudniej utrzymać ten sam błąd bezwzględny. Tabela podaje tolerancje normalne w mikrometrach dla przedziałów „powyżej … do …” mm.

Wymiar [mm]IT5IT6IT7IT8IT9IT10IT11
do 3461014254060
3–6581218304875
6–10691522365890
10–1881118274370110
18–3091321335284130
30–501116253962100160
50–801319304674120190
80–1201522355487140220
120–18018254063100160250
180–25020294672115185290
250–31523325281130210320
315–40025365789140230360
400–50027406397155250400

Położenie pola tolerancji — litery dla otworów i wałków

Litera określa, gdzie leży pole tolerancji względem wymiaru nominalnego. Wielkie litery (A–ZC) dotyczą otworów, małe (a–zc) — wałków. Wałki od a do g są mniejsze od nominału (dają luz), h ma odchyłkę górną równą zeru, a od k w górę — odchyłkę dolną równą zeru lub dodatnią, co daje pasowania mieszane i ciasne. Dla otworów jest odwrotnie: H ma odchyłkę dolną równą zeru.

Rodzaje pasowań — luźne, mieszane i ciasne

Pasowanie luźne

Wałek jest zawsze mniejszy od otworu, więc w połączeniu występuje luz. Stosuje się je tam, gdzie części mają się obracać lub przesuwać: w łożyskach ślizgowych, prowadnicach, sworzniach przegubów i tulejach przesuwnych. Typowe pasowania to H7/g6 (dokładne prowadzenie z małym luzem), H7/f7 (swobodny obrót) i H11/c11 (duży luz w połączeniach zgrubnych).

Pasowanie mieszane (przejściowe)

W zależności od rzeczywistych wymiarów konkretnej pary może wystąpić niewielki luz albo niewielki wcisk. Takie połączenia montuje się lekkim wciśnięciem lub uderzeniem i zabezpiecza przed obrotem wpustem lub kołkiem. Przykłady: H7/k6 (koła zębate i sprzęgła na wałach), H7/m6 (kołki ustalające, tuleje), H7/n6 (połączenia sztywniejsze).

Pasowanie ciasne (wciskowe)

Wałek jest zawsze większy od otworu, a połączenie przenosi moment i siłę osiową dzięki wciskowi, bez dodatkowych elementów. Montaż wymaga prasy albo różnicy temperatur — podgrzania piasty lub schłodzenia wałka. Przykłady: H7/p6 (tuleje wciskane, wieńce), H7/s6 (połączenia trwałe pod dużym obciążeniem).

Układ stałego otworu i układ stałego wałka

W budowie maszyn najczęściej stosuje się układ stałego otworu: otwór ma tolerancję H (zwykle H7), a o charakterze pasowania decyduje tolerancja wałka. Otwory wykonuje się wtedy typowymi rozwiertakami i sprawdza tymi samymi sprawdzianami, a dopasowanie przenosi się na łatwiej obrabiany wałek. Układ stałego wałka (h) wybiera się, gdy jeden wałek, np. z pręta ciągnionego, współpracuje z kilkoma elementami o różnych pasowaniach.

Tabela pasowań — odchyłki otworu H7 i wałków [µm]

Najczęściej stosowane klasy tolerancji w układzie stałego otworu. W każdej komórce podano odchyłkę górną i dolną w mikrometrach (1 µm = 0,001 mm).

Wymiar [mm]H7f7g6h6k6m6n6p6
do 3+10 / 0−6 / −16−2 / −80 / −6+6 / 0+8 / +2+10 / +4+12 / +6
3–6+12 / 0−10 / −22−4 / −120 / −8+9 / +1+12 / +4+16 / +8+20 / +12
6–10+15 / 0−13 / −28−5 / −140 / −9+10 / +1+15 / +6+19 / +10+24 / +15
10–18+18 / 0−16 / −34−6 / −170 / −11+12 / +1+18 / +7+23 / +12+29 / +18
18–30+21 / 0−20 / −41−7 / −200 / −13+15 / +2+21 / +8+28 / +15+35 / +22
30–50+25 / 0−25 / −50−9 / −250 / −16+18 / +2+25 / +9+33 / +17+42 / +26
50–80+30 / 0−30 / −60−10 / −290 / −19+21 / +2+30 / +11+39 / +20+51 / +32
80–120+35 / 0−36 / −71−12 / −340 / −22+25 / +3+35 / +13+45 / +23+59 / +37
120–180+40 / 0−43 / −83−14 / −390 / −25+28 / +3+40 / +15+52 / +27+68 / +43
180–250+46 / 0−50 / −96−15 / −440 / −29+33 / +4+46 / +17+60 / +31+79 / +50
250–315+52 / 0−56 / −108−17 / −490 / −32+36 / +4+52 / +20+66 / +34+88 / +56
315–400+57 / 0−62 / −119−18 / −540 / −36+40 / +4+57 / +21+73 / +37+98 / +62
400–500+63 / 0−68 / −131−20 / −600 / −40+45 / +5+63 / +23+80 / +40+108 / +68

Przykład odczytu: Ø50 H7/k6 — otwór 50,000–50,025 mm, wałek 50,002–50,018 mm. Luz maksymalny wynosi 23 µm, a wcisk maksymalny 18 µm, więc jest to pasowanie mieszane.

Tolerancja otworu — tabela H6, H7, H8, H9 i H11

W układzie H odchyłka dolna otworu wynosi zero, a górna jest równa tolerancji IT. Tabela przydaje się przy doborze rozwiertaków, wytaczadeł i sprawdzianów.

Wymiar [mm]H6H7H8H9H11
do 3+6 / 0+10 / 0+14 / 0+25 / 0+60 / 0
3–6+8 / 0+12 / 0+18 / 0+30 / 0+75 / 0
6–10+9 / 0+15 / 0+22 / 0+36 / 0+90 / 0
10–18+11 / 0+18 / 0+27 / 0+43 / 0+110 / 0
18–30+13 / 0+21 / 0+33 / 0+52 / 0+130 / 0
30–50+16 / 0+25 / 0+39 / 0+62 / 0+160 / 0
50–80+19 / 0+30 / 0+46 / 0+74 / 0+190 / 0
80–120+22 / 0+35 / 0+54 / 0+87 / 0+220 / 0
120–180+25 / 0+40 / 0+63 / 0+100 / 0+250 / 0
180–250+29 / 0+46 / 0+72 / 0+115 / 0+290 / 0
250–315+32 / 0+52 / 0+81 / 0+130 / 0+320 / 0
315–400+36 / 0+57 / 0+89 / 0+140 / 0+360 / 0
400–500+40 / 0+63 / 0+97 / 0+155 / 0+400 / 0

Co oznacza tolerancja H7

H7 to otwór, którego wymiar może być równy nominalnemu lub większy najwyżej o wartość tolerancji IT7. Przykładowo Ø10 H7 to 10,000–10,015 mm, Ø25 H7 — 25,000–25,021 mm, a Ø100 H7 — 100,000–100,035 mm. Otwory H7 wykonuje się rozwiertakiem, wytaczadłem lub frezowaniem wykańczającym, a sprawdza sprawdzianem tłoczkowym albo średnicówką.

Tolerancje h6 i h7 dla wałków

Analogicznie wałek h6 ma odchyłkę górną 0 i dolną równą −IT6, np. Ø20 h6 to 19,987–20,000 mm. W tolerancji h dostarcza się m.in. pręty ciągnione (zwykle h9–h11) i szlifowane (h6–h7).

Jak dobrać pasowanie — przykłady z praktyki

PołączenieTypowe pasowanieCharakter
Sworzeń przegubu, dźwigniaH7/f7 lub H8/f7luźne, swobodny obrót
Tuleja prowadząca, koło zębate przesuwneH7/g6luźne, dokładne prowadzenie
Koło zębate lub piasta na wale z wpustemH7/k6mieszane
Kołek ustalający, tuleja ustalającaH7/m6mieszane, ciasne prowadzenie
Tuleja łożyskowa wciskana w korpusH7/p6ciasne
Pierścień wewnętrzny łożyska tocznego (wirujący)wałek k5, k6 lub m6wg katalogu producenta łożyska
Pierścień zewnętrzny łożyska w oprawieH7 lub J7wg katalogu producenta łożyska

Pasowania łożysk tocznych zależą od kierunku i wielkości obciążenia, prędkości obrotowej i materiału oprawy — zawsze sprawdzaj je w katalogu producenta łożyska.

Tolerancja a technologia i koszt obróbki

ProcesTypowa klasa dokładności
Cięcie laserem — wymiary zewnętrznewg ISO 9013 i tolerancji ogólnych ISO 2768
Toczenie i frezowanie zgrubneIT10–IT12
Toczenie i frezowanie wykańczające CNCIT7–IT8, przy starannej obróbce IT6
Rozwiercanie otworówIT7–IT8
SzlifowanieIT5–IT6
Docieranie, honowanieIT4–IT5

Każdy stopień IT w dół to w przybliżeniu 1,6 razy węższe pole tolerancji — i zwykle dodatkowa operacja, wolniejsze parametry albo pomiar każdej sztuki. Wąskie tolerancje warto więc przypisywać tylko powierzchniom pasowanym, a pozostałe wymiary objąć tolerancjami ogólnymi ISO 2768, o których piszemy w artykule o normach jakości cięcia laserowego. Z tolerancją idzie w parze chropowatość — dla pasowań typu H7/g6 typowo Ra 0,8–1,6 µm, co opisujemy w artykule o chropowatości powierzchni.

W ADJATECH detale toczymy na automatach CNC i tokarkach od 2 mm średnicy, frezujemy na centrach 3- i 5-osiowych, a wymiary pasowane sprawdzamy na maszynie współrzędnościowej Mitutoyo z raportem PDF. Zobacz toczenie CNC, frezowanie CNC i pomiary wyrobów gotowych.

Jak zapisać tolerancję i pasowanie na rysunku

  • Ø20 H7 — klasa tolerancji na rysunku wykonawczym części,
  • Ø20 H7 (+0,021/0) — klasa z odchyłkami w nawiasie, czytelna bez sięgania do tabel,
  • Ø20 +0,021/0 — wymiar tolerowany samymi odchyłkami,
  • Ø20 H7/g6 — pasowanie na rysunku złożeniowym,
  • 20,000–20,021 — wymiary graniczne.

Na rysunkach do wyceny najlepiej podawać klasę razem z odchyłkami — operator i kontroler nie muszą wtedy korzystać z tabel, a ryzyko pomyłki spada.

Najczęstsze pytania o tolerancje i pasowania

Co oznacza H7?

To klasa tolerancji otworu: litera H oznacza odchyłkę dolną równą zeru, a cyfra 7 — stopień tolerancji IT7. Dla Ø20 daje to odchyłki 0/+21 µm.

Jaka jest tolerancja Ø10 H7?

Od 0 do +15 µm, czyli wymiar 10,000–10,015 mm.

Czym różni się tolerancja od pasowania?

Tolerancja dotyczy jednego wymiaru jednej części. Pasowanie opisuje relację dwóch części — otworu i wałka — i określa, czy w połączeniu będzie luz, wcisk, czy jedno albo drugie.

Jak obliczyć luz i wcisk?

Luz maksymalny = wymiar górny otworu − wymiar dolny wałka. Luz minimalny = wymiar dolny otworu − wymiar górny wałka. Wynik ujemny oznacza wcisk. Kalkulator na początku artykułu liczy to automatycznie.

Jakie pasowanie pod łożysko?

Dla wirującego pierścienia wewnętrznego przy normalnym obciążeniu stosuje się zwykle wałek k5, k6 lub m6, a oprawę wykonuje się w H7 lub J7. Ostateczny dobór podaje katalog producenta łożyska.

Normy i źródła: PN-EN ISO 286-1 i PN-EN ISO 286-2 (układ tolerancji i pasowań, tablice odchyłek), PN-EN ISO 2768-1 (tolerancje ogólne), PN-EN ISO 14405-1 (tolerowanie wymiarów liniowych), katalogi producentów łożysk tocznych.

Twój projekt

Masz detal do wycięcia lub obróbki?

Prześlij rysunek (DXF, DWG, PDF) albo zdjęcie przez formularz bezpłatnej wyceny — odeślemy cenę i termin. Biuro odbiera telefony Pn–Pt, 8:30–16:30.

Bezpłatna wycenaZobacz ofertę